“Waarde ontstaat in the eye of the beholder”  

Sneller, goedkoper en efficiënter. Lange tijd werd in de publieke sector vooral vanuit het financiële plaatje gedacht. Terwijl het volgens TIAS-hoogleraar Marc Vermeulen ook om maatschappelijke waarden en sociale impact draait, effecten die helemaal niet in valuta uit te drukken zijn.

Kosten-batenanalyses helpen bij de financiële verantwoording, maar een te bedrijfsmatige aanpak in het publieke domein kan leiden tot verschraling en kwetsbaarheid. Iets wat de coronacrisis onlangs nog heeft bloot gelegd. “De wereldwijde pandemie toonde aan hoe belangrijk de publieke sector is en liet daarbij genadeloos de keerzijde van alle bezuinigingen zien. Kijk naar de zorg, juist nu ongelofelijk essentieel, maar door jarenlange afschaling is een groot tekort aan medewerkers en ic-bedden ontstaan. Met natuurlijk alle bekende gevolgen van dien.”

Eigenwaarde

Een nadeel van de veel toegepaste kosten-batenanalyses is dat ze volgens Vermeulen met name te kort schieten bij het analyseren van publieke waarden en sociale winst. “Voldoende ic-bedden en zorgmedewerkers zijn belangrijk om kwalitatieve zorg te kunnen leveren, maar dragen ook bij aan de collectieve geruststelling dat je altijd in een ziekenhuis terecht kunt. Omdat we ons te lang op kostenbeheersing in de zorg hebben gefocust, zijn we de maatschappelijke waardeproductie, zoals dus dat geruststellende gevoel, uit het oog verloren.”

Een uitdaging is wel dat maatschappelijke waarden moeilijker meetbaar zijn. Dit komt omdat ze meestal indirecter zijn of dat het om langetermijneffecten gaat die niet meteen zichtbaar zijn. “Iemand die werkeloos is, wil je snel aan werk helpen, zodat die persoon weer voor zijn eigen inkomen kan zorgen en het voor de overheid een uitkering scheelt. Maar werkeloosheid gaat om zoveel meer dan alleen bijstand krijgen of verlenen. Denk aan het gevoel van eigenwaarde van de persoon zonder werk, dat stress of schulden een gezin overhoop kunnen halen of wat te denken van kinderen die door armoede minder goed presteren en een lager studieadvies krijgen wat levensbepalend kan zijn? Deze effecten zijn moeilijker in kaart te brengen, maar ze zijn er wel degelijk en hebben veel invloed op de mens en uiteindelijk onze maatschappij.”

“Omdat we ons te lang op kostenbeheersing in de zorg hebben gefocust, zijn we de maatschappelijke waardeproductie uit het oog verloren.”

Vermeulen ontwikkelde op basis van het gedachtegoed van de Amerikaanse politicoloog Mark Moore het Social Profit Canvas, waarmee onzichtbare publieke waarden en sociale impact aan de hand van een stappenplan inzichtelijk kunnen worden gemaakt. “Via elf vragen wordt van binnen naar buiten gewerkt. Dus vanuit de interventie naar resultaten voor de begunstigde, vervolgens naar uitkomsten voor de belanghebbenden en uiteindelijk naar impact voor de samenleving.”

Het model is naar mening van Vermeulen transparant, intuïtief en gaat uit van logisch redeneren. “Waarde is een sociaal construct en ontstaat in the eye of the beholder. Omdat het canvas redenerend ingaat op vragen zoals ‘hoe ontstaat impact’, ‘voor wie is dit van belang’ en ‘welke stappen zijn nodig’, geeft het een multidimensionaal antwoord en geeft het meer ruimte aan dat sociale construct dan wanneer er alleen een kosten-batenanalyse op los zou worden gelaten.”

Vooroordelen

Naast publieke waarden maakt het model ook wederzijdse verwachtingen inzichtelijk en kan het zowel vooraf als achteraf op een situatie worden toegepast. Als voorbeeld geeft Vermeulen een buurttuintjesproject dat succesvol werd ingezet om de sociale cohesie te vergroten, maar dat door de plantsoenendienst werd opgeruimd. “Blijkbaar leefden er bij de gemeente nogal wat vooroordelen, dat het welzijnswerk dit nooit geïnitieerd zou kunnen hebben en dat de buurtbewoners er misschien wel een wietplantage op waren begonnen. Vanuit het welzijnswerk was er vanuit enthousiasme iets te snel aan het project begonnen zonder andere partijen erbij te betrekken. Uit meerdere met het Canvas geanalyseerde projecten blijkt dat er nog wel eens cruciale stappen worden overgeslagen waardoor de publieke waarde in het geding komt. Want op het moment dat je impact niet stevig kunt neerzetten wordt het kwetsbaar. Of om bekende uitspraak van dichter en kunstenaar Lucebert er nog even bij te halen, ‘alles van waarde is weerloos.’”


Het Social Profit Canvas van TIAS School for Business and Society stelt je in staat expliciet te maken hoe je van interventie tot het creëren van publieke waarde komt. In deze onepager, van Prof.dr. Marc Vermeulen, komt aan bod:

  • Een stukje geschiedenis: hoe is het zo ver gekomen?
  • Social Profit Canvas: een praktische tool voor explicitering van publieke waarde
  • Langs de lat van het Social Profit Canvas

 


 

© TIAS

Marc Vermeulen is academic director van de leergang Strategy, Innovation and Governance voor publieke topbestuurders. Hij is hoogleraar sociologie bij TIAS | Tilburg University waar hij doceert over zowel strategische ontwikkelingen in het publieke domein als over de methoden en technieken om deze ontwikkelingen te analyseren en te voorspellen. Ook is hij gasthoogleraar aan Stellenbosch University  (Zuid-Afrika) en werkt hij als vrijgevestigd adviseur en toezichthouder in het publieke domein.