“Moreel leiderschap is nooit af”

Hoe creëert een toezichthouder waarde voor de maatschappij? Een actuele, maar vooral ook essentiële vraag. Volgens governance-adviseur Marianne Luyer begint dit met het oeroude adagium ‘Ken Uzelve’.

Een nieuwe directeur aanstellen. Check. De jaarrekening goedkeuren. Check. De maatschappelijke waarde bepalen van de organisatie. Eh…? “Als ik met toezichthouders om de tafel zit en vraag wat hen hier brengt, krijg ik steevast het antwoord, ‘ik heb bepaalde kennis of mijn cv sloot toevallig goed aan bij de functie’. Als ik vervolgens doorvraag ‘maar wat heeft jouw organisatie aan jou als mens’, blijft het meestal even stil. En het ís ook best een lastige vraag, maar wel één die heel elementair is. Want zonder te weten wie jij bent, hoe jij in de maatschappij staat en wat je meebrengt wordt het lastig om het over de waarde van een organisatie te hebben.”

Moreel kompas

Volgens haar hebben toezichthouders nog wel eens moeite om als moreel kompas te fungeren. “Het is anno 2020 ongelofelijk belangrijk om de maatschappij in een organisatie te brengen, omdat je daarmee meerwaarde biedt. Ik kan zelfs stellen dat als jouw organisatie geen maatschappelijke betekenis heeft, het geen toekomstperspectief heeft in deze tijd.” Tijdens workshopssessies behandelt Luyer vragen zoals welke keuzes maak je voor jouw organisatie, voor welke dilemma’s sta je, maar ook wat inspireert je als toezichthouder en waar krijg je energie van? “Dit zijn begrijpelijk geen vragen waar iedereen altijd maar direct een pasklaar antwoord op heeft. Dat hoeft gelukkig ook niet. Het gaat er vooral om dat toezichthouders handenvaten krijgen waar ze in de raad mee verder kunnen. En zeg nou zelf, hoe leuk is het nou om alleen die jaarrekening goed te keuren? Het is toch juist prachtig dat je vanuit een raad het goede kunt doen en betekenis kunt geven aan je organisatie?”

“Een crisis kan bijdragen aan het snel ontstaan én doorvoeren van innovatieve ideeën”

Wel is er duidelijk een trend gaande. Zo merkt ze dat organisaties in de afgelopen vijf jaar beter bekend zijn geworden met het begrip waardegedreven toezicht. Ook de coronacrisis heeft een groot effect op waarde creëren. “Een crisis versterkt de onderstroom, brengt keuzes en dilemma’s die al een tijdje sudderen meer aan de oppervlakte. Neem het onderwijs. Digitalisering is daar al jaren een vraagstuk en een project dat bij iedere school niet echt van de grond leek te komen. Door corona heeft dit in korte tijd voor een grote spurt voorwaarts gezorgd. Of kijk naar verpleeghuizen waar toezichthouders ineens voor andere ethische vraagstukken zijn komen te staan. Moeten de deuren vanwege besmettingsgevaar dicht of voor het mentale welzijn van dementerenden juist open?  Kortom, een crisis kan bijdragen aan het snel ontstaan én doorvoeren van innovatieve ideeën.”

Waardegedreven toezicht

Fungeer als moreel kompas, ga in de crisis aan de slag met onderliggende vraagstukken en wees als raad zichtbaar, geeft ze als derde tip. “Vaak hoort of leest de burger pas over een Raad van Toezicht als er iets mis is gegaan, ja dan ben je helaas te laat. Het is van belang om in een veel eerder stadium op een proactieve manier te communiceren over de waarde van jouw organisatie.” Overigens kun je volgens Luyer te allen tijde van inzicht veranderen. “Er is de afgelopen jaren veel bezuinigd in de jeugdzorg met als gevolg dat de wachtlijsten heel lang zijn geworden en meer jongeren tussen wal en schip zijn gevallen. ‘Ja maar Marianne, daar kunnen wij toch niks aan doen?’ hoor ik dan. Dan denk ik hoezo niet? Waardegedreven toezicht is namelijk ook jezelf afvragen wat doe ik hiermee, kan ik het veranderen, kunnen we een grens trekken bij politieke leiders?” Afsluitend voegt ze toe. “Een toezichthouder is niet bezig met dagelijks beleid, maar kan natuurlijk wel richtinggevend zijn en vanuit persoonlijke waardesystemen knelpunten aanpakken. Het mooie maar tevens uitdagende is dat moreel leiderschap nooit af is. Het is wat dat betreft altijd in beweging.”


 

© Marianne Luyer

Marianne Luyer is toezichthouder bij CNV, Exodus en het Nationaal Register en is ondernemer. Ze geeft vanuit haar bedrijf OnTheGood onder meer lezingen op het gebied van toezicht houden op cultuur en gedrag en waardegedreven toezicht.